Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Het is belangrijk dat leiding en bestuur kunnen herkennen wanneer seksueel gedrag over iemands grens gaat en weten hoe ze daar gepast op kunnen reageren. Seksueel grensoverschrijdend gedrag is gedrag van seksuele aard dat de persoonlijke grenzen van een ander overschrijdt. Bijvoorbeeld: 

• Iemand ongewenst aanraken.
• Iemand tegen wil dwingen om seksuele handelingen te ondergaan of uit te voeren.
• Iemand confronteren met seksueel getinte opmerkingen of woorden, terwijl de andere laat blijken dat die dat niet wil.

Wanneer mag een minderjarige (jonger dan 18 jaar) toestemmen in seksuele handelingen? We geven een overzicht!

• Ben je jonger dan 14 jaar? Dan kan je volgens de wet niet uit vrije wil toestemmen.
• Ben je tussen de 14 en 16 jaar? Dan kan je volgens de wet uit vrije wil toestemmen als het leeftijdsverschil met de andere persoon maximaal 3 jaar is. Als de handelingen gesteld worden door twee minderjarigen die minstens 14 jaar zijn met wederzijdse toestemming, dan geldt er geen minimumleeftijdsverschil.
• Ben je 16 jaar of ouder? Dan kan je volgens de wet uit vrije wil toestemmen.

Er zijn wel enkele uitzonderingen waarbij je als minderjarige nooit uit vrije wil kan toestemmen: 

• Als er verwantschap is met de dader (bloedverwant, samenwonen in een gezin met gezagsrelatie ,..).
• Gebruik van erkende positie van vertrouwen, gezag of invloed door de dader ten aanzien van de minderjarige.
• Ontucht of prostitutie van de minderjarige.

Het Sensoa-vlaggensysteem helpt leiding en bestuur om seksueel gedrag correct in te schatten en er gepast op te reageren. Het systeem beoordeelt gedrag aan de hand van zes criteria. Op basis daarvan kan de situatie worden ingedeeld in vier kleuren: groen (aanvaardbaar), geel (licht grensoverschrijdend), rood (ernstig grensoverschrijdend) en zwart (zeer ernstig grensoverschrijdend). Zo biedt het vlaggensysteem houvast bij het bepalen van een passende reactie.

• Toestemming: als alle betrokkenen begrijpen wat er kan gebeuren, akkoord gaan en zich er prettig bij voelen.
• Vrijwilligheid: als de betrokkenen geen druk, manipulatie of dwang voelen. 
• Gelijkwaardigheid: als de ene betrokkene de andere niet overheerst, bv. door een verschil in leeftijd, intelligentie, status, levenservaring …​ 
• Ontwikkelingsniveau: als het past bij de ontwikkeling in een bepaalde levensfase.
• Context: als het past bij de context. Een schoolcontext zal bijvoorbeeld doorgaans minder seksueel gedrag toelaten dan de thuiscontext.​
• Impact: als het seksueel gedrag geen fysieke, emotionele of psychische schade veroorzaakt voor jezelf of voor anderen. Bijvoorbeeld: een kind of de jongere kan zichzelf vernederen, zich pijn doen, zich begeven in een risicosituatie zonder het te beseffen.

We spreken van seksueel misbruik wanneer iemand wordt gedwongen een seksuele handeling uit te voeren, te ondergaan of er getuige van te zijn. Bij een vermoeden of wanneer je zeker bent van seksueel grensoverschrijdend gedrag, neem je best zo snel mogelijk contact op met je  pedagogisch medewerker, met de aanspreekpersonen integriteit (API's) of met de nationale koepel van KLJ. Samen bekijken jullie welke stappen nodig zijn.

Wanneer een jongere of betrokkene je iets vertelt over seksueel grensoverschrijdend gedrag, is het belangrijk om rustig en zorgvuldig te reageren.

• Neem een open, rustige en empathische houding aan.
• Geef de jongere de ruimte om zijn of haar verhaal te vertellen en luister zonder te veel te onderbreken.
• Stel bij voorkeur geen waarom-vragen. Die kunnen ervoor zorgen dat de jongere de schuld bij zichzelf gaat zoeken. Geloof het verhaal en toon dat je de melding ernstig neemt.
• Beloof geen geheimhouding. Leg uit dat je de informatie mogelijks moet delen met mensen die kunnen helpen om de situatie te stoppen, maar benadruk dat je dit zorgvuldig doet en enkel met de nodige personen.
• Bespreek de situatie met de betrokkenen op een gepaste manier en stem de verdere aanpak af.
• Vraag naar de verwachtingen en noden van de jongere, zonder beloftes te maken die je niet kan waarmaken.
• Bekijk samen wie best betrokken wordt, zoals ouders, de API, de pedagogische medewerker, externe hulpverlening of andere relevante personen.
• Maak afspraken over de verdere opvolging, bijvoorbeeld een nieuw gesprek, een doorverwijzing of andere vormen van nazorg.

Reageren kan ook volgens het Sensoa-vlaggensysteem '(N)iets mis mee?!'. Hier vind je alvast enkele voorbeelden.